Ölçüm belirsizliği, hata ve tolerans arasındaki farklar

Hata, belirsizlik ve tolerans birbirinin yerine kullanılamaz. Ölçüm hatası ölçülen değer ile referans değer arasındaki farkı anlatır. Ölçüm belirsizliği ise ölçülene atfedilen değerlerin yayılımını, kullanılan bilgiye dayanarak nitelendirir. Tolerans, izin verilen sınır veya aralıktır. Bir raporda bu üç kavramın bulunması farklı sorulara cevap verir. VIM, 2.16; VIM, 2.26; TSE karar kuralı, tanımlar.

Önce rapordaki büyüklükleri eşleştirin

Cihazın kimliğini ve ölçülen özelliği kontrol ettikten sonra sonuç, referans değer, birim ve belirsizlik açıklamasını birlikte okuyun. Birim değiştirilmişse aynı sayısal değeri karşılaştırmayın. Raporun hangi ölçüm noktası için düzenlendiği de önemlidir: bir noktadaki sonuç bütün çalışma aralığını kendiliğinden anlatmaz.

Tamamen varsayımsal bir örnekte, referans 100 birimken gösterge 101 birim okuyorsa gösterge ile referans arasındaki fark +1 birimdir. Bu fark, belirsizliğin de 1 olduğu veya kabul sınırının 1 seçileceği anlamına gelmez. Örnek yalnızca kavram ayrımı içindir; herhangi bir cihazın gerçek kabul limiti değildir.

Belirsizliği hata payı diye geçiştirmeyin

Belirsizlik, yalnızca kullanıcı hatası veya cihaz bozukluğu anlamına gelmez. Ölçüm yönteminde ve referans bilgilerinde bulunan farklı bileşenlerle ilişkili olabilir. Belirsizlik değeriyle birlikte rapordaki açıklamayı okuyun; yalnızca “±” işaretine bakarak kesin bir geçer/kalır sonucu üretmeyin.

Tolerans ise raporu yorumlamak isteyen kişinin sonradan keyfî belirleyeceği bir değer değildir. Uygulanan mevzuat, standart, şartname veya müşterinin tanımlanmış gereksinimi gibi bir dayanağı bulunmalıdır. Hangi kaynaktan alındığını ve hangi sonuç için uygulanacağını kaydedin.

Uygunluk kararında karar kuralını bulun

TSE’nin prosedürü, uygunluk beyanı istendiğinde şartnamenin, standardın ve karar kuralının açıkça tanımlanmasını ister. Karar kuralı, belirsizliğin uygunluk değerlendirmesinde nasıl hesaba katılacağını açıklar. Üzerinde anlaşılmış kaynakta tanımlı olmayan kural için müşteriyle mutabakat düzenlenir. TSE, madde 4.3.

Sınıra yakın bir ölçümde “sonuç sınırın içinde” demek tek başına bütün değerlendirmeyi açıklamaz. Önce raporda kullanılan kuralı bulun. Başka laboratuvarın raporundaki yöntemi otomatik aktarmayın; TSE prosedürü de belirli deneylerde ayrı kural kullanılabilmesini düzenler. TSE, madde 5.6.

Laboratuvara sorulacak dört soru

• Bu değer sonuç mu, hata mı, belirsizlik mi?
• Karşılaştırılan sınır hangi kaynağa dayanıyor?
• Uygunluk beyanı hangi ölçüm sonuçlarını kapsıyor?
• Karar kuralı raporda nerede açıklanmış?

Bu bilgiler açık değilse raporun kendi kapsamına ilişkin açıklama isteyin. Belirsizliği silerek veya toleransı genişleterek uygunluk sonucu üretmek, raporu açıklamak değildir.

Üç kavramı ayıran varsayımsal bir ölçüm

Bir referansın değeri 100,00 birim, cihazın gösterdiği değer 100,20 birim olsun. Bu örnekte ölçüm hatası, ölçülen değer eksi referans değer olarak +0,20 birimdir. Raporda ayrıca 0,05 birim genişletilmiş belirsizlik verilmiş olması, hatanın +0,05 olduğu veya sonucun otomatik kabul edildiği anlamına gelmez. Kullanılacak referansın ve ölçüm modelinin gerçek çalışmada tanımlanmış olması gerekir. JCGM VIM, 2.16 ölçüm hatası; 2.26 ölçüm belirsizliği.

Şimdi aynı örnekte kabul sınırının başka bir şartnamede belirlendiğini düşünün. Sonucun o şartı karşılayıp karşılamadığına karar verebilmek için sınırın hangi büyüklüğe uygulandığını, birimini ve karar kuralını bilmeniz gerekir. Ölçülen ürün özelliğine ait tolerans ile ölçüm cihazının izin verilen hatası aynı alan değildir. Bu örnek gerçek bir cihazın muayene limitini veya toleransını önermez.

Belirsizlik, düzeltmeyle ortadan kalkan bir sayı değildir

VIM'in belirsizlik açıklaması, düzeltmelerle ilişkili bileşenler dâhil farklı bilgi kaynaklarını ele alır. Bir hata için düzeltme uygulanması, sonuç üzerindeki bütün belirsizliklerin yok olması demek değildir. Aynı şekilde küçük bir belirsizlik, yanlış numune kimliği veya yanlış birim aktarımı gibi hatalı işlemleri kendiliğinden geçerli hale getirmez. VIM 2.26 ve notları.

Raporu kullanım dosyanıza aktarırken ölçülen değeri, birimi, belirtilen belirsizliği ve varsa uygunluk beyanını ayrı alanlarda tutun. “Sonuç” başlıklı tek kutuya bu değerleri karıştırmayın. Ölçüm başka bir hesapta kullanılacaksa rapordaki açıklamaların hangilerinin hesap açısından önemli olduğunu yetkili teknik sorumlu değerlendirsin; yalnız en küçük sayıyı seçerek ölçümünüzün yeterli olduğuna karar vermeyin.

Konuya ilişkin ana rehber: Deney raporu karar kuralı ve uygunluk beyanı.